İznik’in çevresini kuşatan surlar, MÖ 4. yüzyılda Bithynia döneminde inşa edilmeye başlanmış; Roma ve Bizans dönemlerindeki eklentilerle günümüzdeki şeklini almıştır. Beş kenarlı çokgen şeklindeki surlar yaklaşık 4 bin 970 metre uzunluğundadır. Yüksekliği 10-13 metre arasında değişen surlarda 4 ana kapı ile 114 burç bulunmaktadır.  

 

 

Kentin kuzeyinde yer alan İstanbul Kapısı, üç ayrı kapıdan oluşmuştur. Kente dışarıdan girişte esas sura ait olan kapı ile en içteki kapı arasında oval bir avlu bulunur. Dışarıdan girişte ilk kapı ön sura ait olup iki yanında yarım silindirik kapı kuleleri vardır. Kapı, kuleleri birleştiren dikdörtgen surun tam ortasında yer alır. Söveleri, granit sütunlardan oluşturulmuş; üzerine de bir granit sütun yerleştirilmiştir. Bu sövelerin üzerinde yer alan büyük kemer, aslında köşe duvarları üzerine oturmakta olup söve ile kenar arasındaki boşluk doldurularak kapatılmış bulunmaktadır. Bu ikinci kapının yanında bulunan esas sura ait kuleler üstte ikinci katı oluşturmaktadır. Bunlarda, kubbeli birer hücre bulunur. Kapının üzeri, içte ve dışta olmak üzere kemerlerle birbirine bağlanmıştır. Avlunun sonunda düzgün kesme taşlardan yapılmış üçüncü bir kapı vardır. Bu kapı söveleri üzerinde yüzleri dışarı dönük iki Medusa başı görülür. Bunlar kenti kötü ruhların etkisinden korumak için konulmuşlardır.

 

 

 

Kentin doğu ucunda yer alan kapı, İstanbul Kapısı ile büyük benzerlik gösterir. Aynı tarihlerde yapılma olasılığı güçlü görülmekte; ancak her iki kapı için de kesin bir tarih belirlenememektedir. Büyük olasılıkla önceden avlu içinde iken Bizans döneminde eklenen yapılarla avlu kapatılmış ve bugün gördüğümüz koridor şeklinde yol olmuştur. Kente dışarıdan girişte iki silindirik kulenin arasında kalın mermer sütunların oluşturduğu, üst silmesi ağaçtan olan dikdörtgen kapı yer alır. 

 

Kapı üzerindeki kemerin içi örülmüştür. Ayrıca kapının sol tarafında devşirme, yüksek kabartma görünümü veren bir friz vardır. Üzerinde bulunan insan figürleri çok sıkışık olarak gösterilmiştir. Orta kapı kemeri üzerinde içte ve dışta birer yazıt vardır. İç tarafındakinde “Bu surlar, imparatorluk hanedanı ve İmparator Hadrianus adına ünlü İznik metropolü Cassius’un gözetimi ve denetiminde yaptırılmıştır." dışarıdakinde ise “... senesinde imparatorluğa gönderilen paralar ile kent halkı bu yapıyı yaptırmıştır” yazmaktadır. Kesme taşlardan üzeri tuğla kemerli bir geçit yer almakta olup sağ tarafında moloz taş ve tuğla sıralarından bir kule vardır.

 

 

 

Kentin batısındadır. Lefke Kapısı'ndan devam eden ana caddenin sonunda, Göl Kapısı bulunmakla beraber, bugün bu kapıdan hiçbir iz yoktur. Sağ tarafındaki kulenin yarısı ayakta, sol taraftakinin ise sadece temeli bellidir. Bu kısmın görünüşü daha çok sur duvarlarının yıkılması ile meydana gelmiş açıklık biçimindedir. Kapı Kulesi olarak bilinen kulenin dış kaplaması tuğlalardan, iç kısmı ise Horasan harcı ve birbiri üzerine yığılmış moloz taşlardan meydana gelmiştir. Kaynaklara göre bir arşitrav üzerinde aşağıdaki yazıtın bulunduğu bilinir. "Dindar, bahtiyar ve muhteşem imparator, prokonsül büyük rahip, konsül, vatan babası Caesar Marcus Aurellus Cladius tribün iktidarının ikinci yılında şöhretli elçi ve imparatorun varisi Vellius Macrinus ile şöhretli hukukçu Sallius Antonius’un gözetimi altında ünlü İznik kentinin surları onartılmıştır."

 

 

Görkemli İznik surlarının en ilgi çekici kısımlarını, kesme taşlarla Roma döneminde MS 1. yüzyılda yapılmış olan kapılar teşkil etmektedir. Yenişehir Kapısı üç kısımdan oluşmaktadır. Dıştan kente ilk girişi sağlayan kapı ön sura bağlıdır. Batı kısmı şipolyen parçalardan yapılmış olup surla birleşiktir ve doğu kısmı küçük bir surla bağlantılıdır. İç kapıya kare avludan geçilerek ulaşılmaktadır. Bunun da şipolyen antik parçalarla örüldüğü fakat günümüze çok az iz kaldığı belgelenmiştir.

 

 

Anadolu'nun en önemli Helenistik yerleşimlerinden biri olan İznik, Roma döneminde görkemli bir kent ve Bizans döneminde iki ekümenik konsil ağırlamış önemli bir dini merkez olmuş; Osmanlı döneminde ise çini üretimiyle dünya kültür tarihinde önemli bir yer edinmiştir. Bu özellikleriyle dünya mirası olarak önerilen İznik, 2014 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer almaktadır. 

 

Kaynak: T.C. İznik Kaymakamlığı.