Sümela Manastırı’nın şimdiki durumuyla varlığını 13. yüzyıldan itibaren sürdürdüğü bilinmektedir. 1204’te kurulan Trabzon Komnenosları Prensliğinden III. Alexios (1349-1390) zamanında manastırın önemi artmış ve fermanlarla manastıra gelir sağlanmıştır. III. Alexios’un oğlu III. Manuel zamanında ve sonraki dönemlerde de Sümela yeni fermanlarla zenginleştirilmiştir.

Doğu Karadeniz kıyılarının Türk egemenliğine girmesini takiben Osmanlı padişahları pek çok manastırda olduğu gibi Sümela’nın haklarını da korumuşlar ve bazı imtiyazlar tanımışlardır.

Sümela Manastırı’nın 18. yüzyılda birçok bölümü yenilenmiş, bazı duvarlar fresklerle süslenmiştir. 19. yüzyılda büyük binaların ilave edilmesiyle manastır muhteşem bir görünüm kazanmış, en zengin ve parlak dönemini yaşamıştır. 

Bu dönemde son şeklini alan manastır, pek çok yabancı seyyahın ziyaret ederek yazılarında bahsettiği bir yer haline gelmiştir. Trabzon’un 1916-1918 yılları arasında Ruslarca işgali sırasında manastıra el konulmuş; 1923'ten sonra ise yapı tamamen boşaltılmıştır.

Sümela Manastırı’nın başlıca bölümleri; ana kaya kilisesi, birkaç şapel, mutfak, öğrenci odaları, misafirhane, kütüphane ile kutsal ayazmadır. Bu yapılar topluluğu oldukça geniş bir alan üzerine inşa edilmiştir. Manastırın girişindeki büyük su kemeri yamaca yaslanmış durumdadır. Çok gözlü olan bu kemerin bugün büyük bölümü yıkılmıştır.

Dar uzun bir merdivenle manastırın ana girişine ulaşılmaktadır. Giriş kapısının yanında muhafız odaları bulunmaktadır. Buradan bir merdivenle iç avluya inilmektedir. Solda, manastırın esasını teşkil eden ve kilise haline getirilen mağaranın önünde çeşitli manastır binaları; sağ tarafta ise kütüphane yer almaktadır. Yine sağda yamacın ön yüzünü kaplayan büyük balkonlu bölüm keşiş odaları ve misafir odaları olarak kullanılmıştır. Bu bölüm 1860 yılına tarihlenmektedir. Avlunun etrafındaki binaların odalarında dolaplar, hücreler ve ocakların yanı sıra Türk sanatının izleri de görülmektedir.

Manastırın ana ünitesini meydana getiren kaya kilisesinin ve ona bitişik olan şapelin iç ve dış duvarları fresklerle donatılmıştır. Kaya kilisesinin içinde avluya bakan duvarda III. Alexios dönemine ait fresklerin varlığı tespit edilmiştir. Şapeldeki freskler ise 18. yüzyılın başlarına tarihlenmektedir ve üç ayrı devirde yapılmış üç tabaka görülmektedir. En alt tabakanın freskleri daha üstün niteliktedir.

Sümela Manastırı’ndaki fresklerde işlenen başlıca konular İncil’den alınmış sahneler ile çoğunlukla Hz. İsa ve Hz. Meryem’in hayatıyla ilgili tasvirlerdir.

Altındere Vadisi’nin dik yamaçlarında kurularak doğal yapı ile bütünleşen bu manastır kompleksi; tasarım, malzeme, mimarlık ve işçilik açısından eşsiz bir yapıdır. Dünya mirası olarak önerilen Sümela Manastırı, 2000 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer almaktadır. 

Kaynak: Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.