Taşa Yansıyan Sanat: Mozaikler
Medeniyetlerin antik dönemlerden bu yana bir süsleme yöntemi olarak kullandığı mozaik sanatının farklı ve zengin örneklerine, Anadolu’nun her köşesinde rastlanır. Yüzyıllarca konutları, kamu yapılarını ve ibadethaneleri süsleyen bu dekorasyon ögeleri; aynı zamanda oldukça etkili bir iletişim aracı ve prestij göstergesi de olmuşlardır…
Yapıldıkları dönemin ruhunu taşa yansıtan mozaikler, insanın kalıcı güzellik arayışının en güçlü ifadelerinden biridir. Mekanları birer sanat eserine dönüştüren, bir halı veya tablo gibi estetik işlevi olan mozaiklerden, Anadolu coğrafyasında keşfedilen birkaçının hikayesine birlikte göz atalım:
Mozaik, mitolojik savaşçı kadınlar olan Amazonların av sahnelerini betimleyen dünyadaki tek örnek olması nedeniyle önemlidir. Kazılarda bulunan ve Amazonlar Villası olarak adlandırılan yapının baş odasının tabanını süsleyen bu mozaik, MS 5-6. yüzyıla tarihlenmektedir.
TGM
Mozaiğin ana panosunda Amazonlar aslan, leopar ve kurt avlamaktadır. Savaşçı kraliçeler, yanlarında Grekçe harflerle isimleri yazılı olarak resmedilmiştir. Panoda ön planda Melanippe ve Penthesileia atlı olarak, geri planda Hippolyte ve Thermodosa ise yaya olarak avlanmaktadır. Ortada ise ensesinden başının üstüne doğru kan akan yaralı bir aslan tasviri bulunur. Panoyu çepeçevre saran geniş bordürde kıvrımlı kenger yaprakları arasında Eros’un av sahneleri ile köşede ise bereketi sembolize eden kadın maskesi betimlenmiştir.
Haleplibahçe Mozaik Müzesi’nde, kazılarda ortaya çıkan mozaikler yerinde, in situ, sergilenmektedir.
Gizemli ve çarpıcı bakışlarıyla dikkat çeken bir kadının resmedildiği mozaik, MS 2. yüzyıla tarihlenmektedir. Büyük bir taban mozaiğinin günümüze ulaşabilen küçük bir parçasıdır. Zeugma ve Gaziantep’in sembolü haline gelmiştir.
TGM
Mozaikteki kadının kimliği tam olarak bilinmemekle birlikte yaygın görüş Maenad olduğudur. Ancak mozaikteki bazı ayrıntılardan yola çıkılarak klasik mitolojide önemli bir figür olan, tüm tanrı ve tanrıçaların anası Gaia olduğu da düşünülmektedir. Saçları ve küpeleriyle ise bir Çingene kızına benzetilmektedir.
Mozaikte Çingene kızının bakışlarını etkili kılmak için “üç çeyrek bakış” olarak ifade edilen özel bir teknik kullanılmıştır.
Antakya’da bulunmuş olan mozaik, müzenin en dikkat çeken eserleri arasında yer almaktadır. Birbiriyle bağlantılı konuların işlendiği bir taban mozaiğinin üç panelinden biridir ve MS 3. yüzyıla tarihlenmektedir.
TGM
Sahnede hafifçe sol tarafına uzanmış, dirseğini bir yastığa yaslamış ve elinde kadeh tutan bir iskelet figürü tasvir edilmiştir. Rahat ve keyifli bir şekilde betimlenmiş olan erkek iskelet figürünün sağında iki somun ekmek ve çift kulplu bir amfora yer almaktadır. Sahnenin üst kısmında ise ‘neşe, neşelen, hayata katıl’ anlamlarına gelen bir ifade olan ‘’euphrosynos’’ yazmaktadır.
Hayatın ne denli kısa ve geçici olduğunu niteleyen iskelet figürü, ziyafete katılan davetlilerin adeta uymaları gereken bir çağrıyı anlatmaktadır.
Bir açık hava müzesi olarak ziyaret edilebilen mozaikli alan, Germanicia Antik Kenti’ne aittir. MS 4-5. yüzyıllara ait olan mozaiklerin, tarihi kentte yer alan yamaç villalarının taban döşemeleri olduğu öngörülmektedir.
TGM
Germanicia mozaikleri, mitolojiden ziyade gündelik yaşamın tasvir edildiği kompozisyonlarıyla oldukça önemlidir. Günlük hayattan seçilmiş konularıyla dönemin sosyal yaşantısı, bitki örtüsü, yaban ve evcil hayvanları, mimarisi ve mitolojisine ışık tutan betimlemeler, aynı zamanda kentte yaşanan siyasi, kültürel ve iktisadi durumu da yansıtmaktadır.
Konu ve ikonografi çeşitliliği ile kendine özgü bir karakter taşıyan bu mozaikler oldukça özenli bir işçiliğin eseridir.
Mozaik, yarı at yarı balık olan deniz yaratıkları hippokamposlar üzerinde balık avlayan Eros figürlerini betimleyen dünyadaki tek örnek olması ile oldukça önemlidir. MS 3. yüzyılın ilk yarısına ait bir villa taban mozaiği olduğu düşünülmektedir.
TGM
Adana’nın Yumurtalık ilçesinde bulunan mozaik, Balık Tutan Eroslar Mozaiği olarak da bilinir. Sahnede, iki hippokampos üzerinde, farklı yaşlarda ve boyutlarda işlenmiş balık tutan Eros figürleri resmedilmiştir. Erosların ellerinde olta, oltaların uçlarında ise tuttukları balıklar görülmektedir.
Benzersiz kompozisyonunun yanı sıra tekniği ve işçiliği ile oldukça dikkat çekici olan bu eser, Adana Müzesi’nde sergilenen on altı önemli mozaikten biridir.
Ayasofya, mimarisinin yanı sıra mozaikleri ile de büyük önem taşımaktadır. Yapıdaki en eski mozaikler iç narteks ve yan neflerde, altın yaldızlı geometrik ve bitkisel motifli olanlardır. Figürlü mozaikler ise 9-12. yüzyıllarda yapılmıştır.
TGM
Vestibül kapısı üzerindeki kavisli boşlukta yer alan Sunu Mozaiği’nde tahtta oturan Meryem’in kucağında Çocuk İsa betimlenmiştir. Solunda İmparator Konstantin kendi adı ile anılan şehri, yani İstanbul’u taşımakta iken sağında ise İmparator Jüstinyen elinde tuttuğu Ayasofya mabedini sunmaktadır. İki imparatorun da başları halelidir.
Dünya mirası olan Ayasofya’nın mozaiklerinin üzeri, 18. yüzyılda alçı ve boya ile örtülmüş; bu sayede mozaikler günümüze oldukça iyi şekilde korunarak ulaşmıştır.
Zeus’un üç kızının resmedildiği mozaik, MS 4. yüzyıla tarihlenen bir Roma hamamının yıkanma bölümüne ait taban mozaiğidir. Mozaiğin üst kısmında hamamı yaptıranın Bizans valisi Poimenios olduğuna ilişkin bir yazıt yer alır.
TGM
Siyah, beyaz ve sarı renkli taşlarla oluşturulmuş olan mozaikte geometrik desenler, yöresel kuş ve çiçek motifleri ile antik dönemin baş tanrısı Zeus’un kızları Aglaia, Thalia ve Euphrosine resmedilmiştir. Zeus’un bu kızları, güzelliği ile ünlü Tanrıça Eurynome’den doğmuştur. Sanatın her dalının koruyucusu ve insanlarla tanrıların esin kaynağı olan bu üç kız kardeş, antik Yunancada ‘parlaklık, ışıltı, güzellik’ anlamına gelen “Kharites” ismiyle anılmışlardır.
Narlıkuyu Müzesi, mozaiğin bulunduğu yere inşa edilmiştir.
Roma dönemine ait yedi evden oluşan bu yerleşim alanı, Efes Antik Kenti içinde yer alır. İlk inşa tarihi MS 1. yüzyıl olarak belirlenen evler, antik dönemde Efes'in ileri gelenlerinin yaşadığı bir aristokratlar sitesidir.
TGM
Yaşayanların zenginliğini oldukça canlı bir şekilde yansıtan evlerin tabanlarında mozaik kaplama ve mermer taban kullanılmış, duvarlar ise fresklerle dekore edilmiştir. Değişik dönemlerde ilaveler yapılarak uzun yıllar kullanılan evlerin taban mozaikleri, genelde siyah, beyaz ve geometrik desenli olmakla birlikte mitolojik sahneleri ve figürleri de içermektedir.
Bülbül Dağı’nın yamaçlarına inşa edilmiş tarihi evlerde ortaya çıkan bu mozaikler yerinde, in situ, sergilenmektedir.