Aizanoi Antik Kenti, Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesinde yer almaktadır. Penkalas (Kocaçay) Irmağı'nın yukarı kesiminde Tanrıça Meter Steunene’nin kutsal mağarası civarında yaşayan ve Frigyalıların öncüsü olarak antik kaynaklarda geçen Azan adlı mitoloji kahramanının, Su Perisi Erato ile efsanevi Kral Arkas'ın birleşmesinden Aizanoi şehrinin ortaya çıktığı düşünülmektedir. Aizanoi kenti Efes, Bergama ve Side gibi kentlerle çağdaştır.
Fotoğraf: Tanıtma Genel Müdürlüğü
Aizanoi, antik Frigya'ya bağlı olarak yaşayan Aizanitislerin ana yerleşim merkeziydi. Kentin yüksek platosu üzerinde bulunan Zeus Tapınağı'nın çevresinde yapılan kazılarda, MÖ 3 bin yıllarına ait yerleşim izlerinin ortaya çıktığı görülmüştür. Helenistik dönemde bu bölge değişimli olarak Bergama’ya ve Bithynia’ya bağlı iken MÖ 133’te Roma egemenliğine girmiştir. Roma imparatorluk döneminde tahıl ekimi, şarap ve yün üretimi sayesinde zenginleşmiş ve ünü bölge sınırlarını aşmış olan Aizanoi’de kesin kentleşme bulgularına ancak MÖ 1. yüzyıl sonlarına doğru rastlanmaktadır. Yine, kentte ilk sikkelerin bu dönemde basıldığı bilinmektedir.
Fotoğraf: Tanıtma Genel Müdürlüğü
Aizanoi, en parlak dönemini MS 2. yüzyılda yaşamış, büyük imar faaliyetleri görmüş ve bu dönemde birçok yapı inşa edilmiştir. Erken Bizans döneminde piskoposluk merkezi iken 7. yüzyıldan itibaren bu önemini yitirmiştir. Tapınak düzlüğü Orta Çağ'da bir hisara dönüştürülmüştür. Selçuklular döneminde Çavdar Tatarları tarafından üs olarak kullanılmasından dolayı buraya Çavdarhisar adı verilmiştir.
Fotoğraf: Tanıtma Genel Müdürlüğü
Aizanoi, 1824 yılında Avrupalı gezginlerce yeniden keşfedilmiş; 1830-1840’lı yıllarda incelenmiş ve tanımlanmıştır. 1926 yılında M. Schede ve D. Krencker başkanlığında Alman Arkeoloji Enstitüsü'nce ilk kazılar yapılmıştır. 1970 yılından bu yana her yıl düzenli olarak kazı çalışmaları devam etmektedir.
Fotoğraf: Tanıtma Genel Müdürlüğü
Kalıntılar arasında Anadolu’daki en iyi korunmuş Zeus Tapınağı, tiyatro, tiyatroya bitişik nizamda yapılmış stadyum, iki hamam, dünyanın ilk ticaret borsa binası (macellum), sütunlu cadde, Kocaçay üzerinde ikisi ayakta kalmış beş köprü, iki agora, gymnasium, Meter Steunene kutsal alanı, nekropoller, antik bir bent, su yolları ve kapı yapıları bulunmaktadır.
Fotoğraf: Tanıtma Genel Müdürlüğü
Kentin tapınağı pseudodipteros plandaki tek örnek olup dünyanın en iyi korunmuş Zeus tapınaklarından biridir. Stadyum ve tiyatronun bir kompleks şeklinde yapılması antik dönemde Aizanoi’den başka hiçbir yerde görülmemektedir. MS 2. yüzyıla tarihlenen Aizanoi macellumu, dünyanın ilk borsalarından biridir. Macellum’un duvarlarında İmparator Diocletian'ın MS 301 yılında enflasyonla mücadele için tespit ettiği, imparatorluk pazarlarında satılan malların fiyatlarının yer aldığı ve günümüze kadar oldukça iyi durumda korunmuş olan yazıtlar bulunmaktadır. Bu yönleriyle Roma döneminin en önemli kentlerinden biri olan Aizanoi Antik Kenti, dünya mirası olarak önerilmekte olup 2012 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer almaktadır.
Zeus Tapınağı
Zeus Tapınağı, ırmağın batı kıyısına iki yüz metre kadar uzaklıkta, etrafı sütunlu galerilerle çevrili 130,5 x 112 metre boyutlarındaki alanın ortasında, 35 x 35 metre bir podyum üzerine kuruludur. Kentin yakınında bulunan mermer ocaklarından getirilen malzeme ile MS 92 yılında yapımına başlanmış ve inşası Hadrian döneminde (MS 117-138) tamamlanmıştır.
Fotoğraf: Tanıtma Genel Müdürlüğü
Tapınağın kısa kenarında sekiz, uzun kenarında on beş sütun bulunmaktadır. Pseudodipteros planıyla inşa edilen tapınağın Frig Tanrıçası Meter Steunene'ye adanmış olan yer altı cellasına inen ve çatıya ulaşan bir merdiveni bulunmaktadır. Anadolu'daki en iyi korunagelmiş İon düzenindeki tapınaklardan biri olan yapının bezemelerinden özellikle akroterleri ilgi çekicidir.
Fotoğraf: Tanıtma Genel Müdürlüğü
Batı alınlığında orta akroter, akant dalları ve yaprakları arasında Tanrıça Kybele'nin büstüyle bezenmiştir. Doğu alınlık akroterindeyse Zeus büstü bulunmaktadır. Dört sütunlu avlusu ve agorasıyla basit onarımlar geçirerek günümüze ulaşan tapınağın ön galeri duvarlarında; İmparotor Hadrian'ı ve Aizanoi için önemli hizmetler yapmış Apuleius'u öven yazıtlar yer almaktadır.
Kaynak: Kütahya Kültür ve Turizm Müdürlüğü ''Kütahya Tanıtım Broşürü''